Juryen uttaler:
Amalie Skram-prisen blir tildelt ein norsk, kvinneleg, skjønnlitterær forfattar som skriv i Amalie Skram si ånd. I tillegg til diplom illustrert av kunstnaren Ingri Egeberg, består prisen av eit reisestipend, sjenerøst sponsa av Sparebank 1, SR-Bank i Bergen. Dei fem siste vinnarane av Amalie Skram-prisen er: Brit Bildøen, Sumaya Jirde Ali, Ingvild H. Rishøi, Trude Marstein og Olaug Nilssen. Resten, heilt tilbake frå 1994, kan de lese om på nettsida vår. Årets prisvinnar er: Gunnhild Øyehaug!
Prisen er den foreløpige siste i ei rekke prisar Øyehaug har mottatt, som Sultprisen og Dobloug-prisen, i tillegg til høgthengande internasjonale prisar. I 2024 fekk ho Nynorsk litteraturpris for romanen Her kjem sola.
Gunnhild Øyehaug er ein eineståande forfattar i norsk samanheng. I over 25 år har ho skapt eit litterært univers der absolutt alt kan skje. Å lese forfattarskapen hennar krev merksemd, for i Øyehaugs tekstar kan ein falle gjennom golvet til ein ny dimensjon, miste ein del av hjernen i do, eller reise daud og nevrotisk til klippene i Dover. Ved å heile tida utfordre dei vande førestillingane våre om kva litteratur kan vere, overraskar og begeistrar ho gong på gong.
Vi blir klokare av å lese Øyehaug sine bøker – eller forvirra på eit høgare nivå. Gjennom eigne tekstar går ho i dialog med kanoniserte stemmer i litteraturen, filosofien og populærkulturen. Og her kan ho introdusere oss for det meste, frå Dante til Kill Bill, frå norrøn tid til fransk gullalder, frå Ørsta til New York. Med språkleg lettheit i eit eksistensielt alvor leier ho oss trygt gjennom materien, med sin skarpe, smarte og alltid humoristiske metode. I sin litterære eleganse har ho lesaren i si hole hand.
Øyehaug skriv ærlege kvinneportrett. Kvinnene er kjempande heltar, i fortid og notid, levande og døde. Dei er morosame, skarpe, eigenrådige, sjølvhjelpne, og det er i møte med humoren og galskapen vi kjem tettast på det sårbare i liva deira. Ho går langt i skildringane av det kvinnelege, enten det er kroppsleg eller intellektuelt. Ho opnar opp og skapar litteratur av det vi ikkje alltid snakkar høgt om. Med tekstane sine viser ho mot, er grensesprengande og utfordrande. Og midt i alle transformasjonane oppstår ei ømheit i observasjonar av det vesle, store, levande livet.
I likskap med Amalie Skram set Gunnhild Øyehaug moderne kvinner sine liv og levemåtar på dagsorden. Gjennom å opne dei hemmelege romma, gjer båe forfattarane kvinnelege erfaringar om til litteratur, og vidar ut perspektiva våre. Skram og Øyehaug møtest i det at dei går så langt som det er mogleg å gå i dei feministiske portretta. I kvar si samtid er dei banebrytande.
Vidare utdjupar juryen:
Gunnhild Øyehaug (fødd 1975) debuterte i 1998: 23 år gamal kjem ho med diktsamlinga Slaven av blåbæret. Allereie her er den sprelske, overraskande og samstundes særs seriøse Øyehaug tydeleg i skrivinga si. Dikta handlar om livet, naturen, det naturlege, plikta til jorda, og hyllingar til diktarar ho set høgt. Uhøgtideleg nok innleiar ho samlinga med eit nachspiel og endar med eit vorspiel; typisk Øyehaug. For blåbæret er her introdusert, navlestrengen og ventinga. Det blinkar frå skrifta.
Fyrst og fremst er Gunnhild Øyehaug ein kunstnar av kortforma. Det er noveller, kortprosa og essay ho for det meste held seg til – i romanane hennar inngår òg kortare tekster som ein slags lappeteknikk, der saumen mellom tekstane som tilsynelatande ikkje høyrer saman, jamvel dannar ein heilskap og ei meining større enn enkeltdelane, slik vi finn det i til dømes Her kjem sola – hennar nyaste roman, frå i fjor.
Vente, blinke. Roman 2008
Den overskotsfylte romanen Vente, blinke er ein kvikk, varm og tidvis ironisk studie av nokre menneskes liv over ein kort periode. I kjent stil er romanen tettpakka med referansar, både filmane Lost in translation, Kill Bill, Kafka si bok Slottet og Dantes Den guddommelige komedie speler viktige roller i romanen si utvikling. Lett flyt dei språklege referansane inn og ut mellom scener og dialogar, og det heile er ein fest å lese.
I dette universet er det rom for både harselas over hovudpersonanes seksuelle forhold, og for vakre passasjar om kor hardt det kan vere å balansere rolla som mor og kunstnar. Den vakne lesaren vil merke at referansane til eigne verk også opptrer her. Når ein mann fell i trappa på IKEA, hugsar vi hendinga frå ei av novellene i Knutar. Vente, blinke er ein roman som på vakkert og morosamt vis fletter folk saman. Små møter endrar heile verda til desse menneska, og dei er alle på jakt etter samanheng, fellesskap og kjærleik.
Undis Brekke er Øyehaug sin andre roman, frå 2014. I denne romanen møter vi eg-et, Undis Brekke, forfattar og litteraturvitar med ei påbyrja doktorgradsavhandling. Undis innleiar med dei klassiske tankane om EGGET, med store bokstavar til undringa vi alle deler: eg er. Dei retningslause sædcellene utan tiltrekking, i full fart mot egget, tenker ho. Så tilfeldig, altså. Vi er i ein heilt eigen kvinneverd.
Stemninga er satt allereie innan EGGET, med ord frå Arthur Rimbauds Farce continuelle: “Kontinuerleg farse”. Så då, trettiåtte år seinare, startar denne delen av livet. Ein slags overgang, dette, både kva gjeld alder, samlivsstatus, bustad og virke: Den nyutdanna Undis dreg attende til heimstaden Kolve for å undervise i litteratur på høgskulen der. Kjærasten og sambuaren Anja fnyser av Undis. Anja meiner Undis ”svarar” på si eiga livskrise, skapt av å undervise – med å ta ei undervisningsstilling. Dei to flyttar frå kvarandre, Undis er på veg heim. Ifølge Anja treng Undis å gå seg vill, der dei fleste treng å finne vegen. Heime i Kolve er det gjensynsglede i form av eit saudehaudelag. Det er julebord heime hos Frank og Norma. Dei snittar augeepla saman og et dei på likt, nesten. Romanen svingar seg frå scene til scene, og skapar bylgjer i teksten og i lesaren. Vi blir kasta omkring i Undis Brekkes refleksjonar og utgreiingar. Det er livets farse, rett og slett – der Undis og dei andre snakkar fortruleg saman, dansar, drikk og gjer opp status omkring ei rekke spørsmål. Kva har skjedd sidan sist? Og kva posisjon har den sorgtunge Vemund etter at kjærasten har teke livet sitt? Vemund, som Undis har vore så forelska i. Undis har skrive om han i romanen ho har gjeve ut. Har Vemund lese den romanen, tru? Over det heile ligg spørsmålet om menneskelege reaksjonar når redsla og einsemda ikkje er til å bere; er det dei allmennmenneskelege kjenslene som rår, eller kan dei hos kvinner vere PMS-infiserte tankar – i svarte, myrete grunnvatn – som tek overhand?
Presens Maskin. Roman 2018
I fleire av Øyehaug sine forteljingar og univers, tek ho tak i ein håndfast situasjon (ei kjærleikshistorie, ei forelsking, ein navlestreng mellom mor og barn), for så å vri alt om og overraske oss ved å la det vante oppstå i noko heilt nytt. I Presens Maskin tek ho utgangspunkt i eit mor-dotterforhold. Men der ein annan forfattar kanskje ville ha utforska forholdet noko tradisjonelt, tek Øyehaug si forteljing ein annan vri. Ho plasserer dei i to ulike dimensjonar, og slik synleggjer ho den store lengta deira.
Etter at Anna leser ordet “trädgård” feil i Tua Forsström si diktsamling og dottera Laura syklar på trehjulssykkel under ein kvit syrin, endrar alt seg og dei dukkar opp i kvar sin dimensjon. Når vi møter dei igjen i 2019 lever dei kvart sitt vaksenliv, men med ei stor og grunnleggjande kjensle av at noko essensielt i liva deira manglar. Tomromma begge kvinnene kjenner på er enorme, og på treffsikker måte får Øyehaug fram dette ved å skape ein fysisk avstand mellom dei. Øyehaug leiker med perspektiva og dimensjonane på elegant vis.
Her kjem sola. Roman 2024
Her møter vi forfattaren Helga Mork som forelskar seg i sin gifte forfattarnabo Even Albert. Det som kan sjå ut som ein norsk samtidsroman om kjærleik og begjær, blir, i Øyehaug sin penn – ikkje overraskande – noko heilt anna. Mork blir så plaga av si intense forelsking at ho ikkje klarer å arbeide i huset når Even Albert lever i nabohuset. Ho leiger seg eit tomt butikklokale i sentrum i forsøk på å skrive. Men til si store overrasking fell ho ned gjennom golvet, og gjennom ein portal kjem ho til ein ny dimensjon – verkelegheita. Er dette verkeleg verkelegheita? I kva dimensjon ligg sanninga i forteljinga? I denne dimensjonen, ein ny versjon av sitt eige liv, blir ho konfrontert med såpass mykje ny informasjon om både sitt eige liv og Even Albert sitt liv, at ho blir nøydd til å vurdere heile situasjonen på nytt. Romanen er ei frisk kjærleiksforteljing med eit fantastisk essay om Hamlet til slutt – noko som naturleg nok må med når Øyehaug skriv ein kjærleiksroman.
Knutar. Noveller 2004
Etter debuten Slaven av blåbæret kom Øyehaug med novellesamlinga Knutar. Med denne samlinga sette Øyehaug sin eigen standard for kva ho kunne skrive om. Her ser ein korleis ho blandar høgt og lågt, fantasi og realisme, og kor absurde vendingar stoffet kan ta. Her treffer vi ein mann som er knytt saman med mor si gjennom navlestrengen og aldri kjem seg laus, og i ei anna novelle les vi eit essay om Rimbaud. Novelleuniverset er alltid overraskande, utfordrande og friskt. Og i denne utgjevinga hinter Øyehaug til kor mykje forfattarskapen hennar kan romme. Det er stor takhøgd i denne vesle novellesamlinga. Ho er høgt og lågt, men samstundes nært og tett på. I ei av dei tidlege novellene møter vi ein mann som ser ein nabo som tar livet sitt. Seinare dukkar han opp i ei ny novelle der situasjonen er snudd, naboen er i live og livet går stille og roleg vidare. Det er plass til alt frå såre situasjonar, seksuell frustrasjon, dysfunksjonelle familierelasjonar og litterære portrett – Øyehaugs debutnoveller fungerer særs godt.
Draumeskrivar, novellesamlinga frå 2016, er ei hylling til fantasien. Til draumane og illusjonane og til krevjande livshendingar som får oss til å kjenne, sjå, forstå annleis, og sette alle dei største spørsmåla ut i verda. Ho er ein draumeskrivar, Gunnhild Øyehaug. Ellen og Torstein er gifte, fem år etter brannen på skulen, der Ellen i kristendomstimen har lagt fram arbeidet sitt om Frans av Assisi. I notida handlar det for Ellen mest om den vakre kyrkjeasylanten i bygda, og ønsket hennar om å drikke te med han. Øyehaug skriv fram enkeltmennesket si sårbarheit. Vi anar makthavarar sine angrep på folk og nasjonar. Evna hennar til å skrive utan hender, er òg eit poeng i denne samlinga – gripande, oppslukande og overraskande noveller. Igjen lærer vi, igjen er skrivinga eit spørsmål om å vere eller ikkje vere. Til stades, og med medkjensle, skriv ho fram korleis menneska treng fellesskapen, fantasien og perspektiva frå andre.
Novellesamlinga Vonde blomar kom i 2020. Ei bok for den som treng ein tråd å dra i, halde fast i – for ikkje å kjenne seg heilt åleine. Og for oss som kjenner ordentleg gamle kvinner, er det ei varm trøyst og samstundes ein sterk protest i fleire av Øyehaug sine tekstar: I Tråden, Tråden 2, Tråden 3 og Tråden 4 vert det språklause gitt eit språk. Det er vakkert, varmt og elegant gjort: Den gamle kvinna på sjukeheimen ligg i senga si, med hendene over dyna, ho ser i taket. Ho kan sjå skiltet lyse grønt over døra: Naudutgang. Ho ventar på Luciatoget, songen, lyset, noko å drikke – og dottera si Gunnhild, men ho bur i Danmark. Protesten kjem i Tråden 2, der førestillingsevnas kraft lar bilete frå naturen spele inn. Naturen går sin gang blant dyra, men menneska veit betre, og skal difor òg handsame den eldre kvinna langt betre. Forfattaren i fiksjonen kunne òg kalle fram dottera, men i staden kjem det ei løve – og et ein attlaten kotelett, frå nattbordet. Bloomsbury-gruppa; forfattarane som ein gong i tida kledde seg ut som seks prinsar, får òg ein plass i protesten. I den påfylgjande tråden kjem eit brev frå dronning Gunnhild, der ho er omskapt til ei skrikande svale. Ho skrik for å hindre Egil Skallagrimsson i dråpediktinga hans. Ein bris frå fortida, kommenterer forfattarstemma. I Tråden 4 er det så løvas kommentar vi får, og tryggleiken i halen, slik han vel kan oppfattast som ein tråd, er til å halde fast i – for den som fomlar og er åleine.
Tittelen “Vonde blomar” er henta frå Baudelaire si diktsamling frå 1857. Seks av dikta hans vart forbodne, og ikkje frigjevne før i 1949. I novellesamlinga reflekterer Øyehaug over kva Baudelaire ville meint om tekstane hennar – og med god grunn, halvveges konkluderer ho. Dette er verket der ein av hovudkarakterane mister hjernen sin i do. Hovudpersonen held på med ei doktoravhandling om fuglar, og mistar fullt og heilt seg sjølv der framfor skrivebordet. Igjen er det menstruasjonen som er utgangspunktet for skrekkhendinga.
I novella “Vonde blomar”, er blomane heilt konkrete. Dei er sanne, kommenterer forfattarstemma undervegs.
“Sanningskarakteren til noko blir ikkje endra berre fordi det finst i ein tekst”, skriv Øyehaug. Ein annan stad står det: “Her må eg dessverre lage ein slags bråstopp i teksten, utan anna forklaring enn at ingenting av dette eg har fortalt så langt, er sant.”
I ei av dei andre novellene møter vi dei tre forfattarvenninnene som er dei einaste overlevande etter ein flystyrt, endå dei sat på heilt ulike stadar i flyet. Dei er naturlegvis utsvoltne, og lukkelegvis får dei auge på ein daud mann i vatnet der ved skjulet, flytande motstraums – og den svømmedyktige Harriet går i gummibåten for å skaffe dei tre kvinnene mat.
Eit grep ho vender attende til gjennom heile novellesamlinga, er at ho protesterer. Øyehaug protesterer mot sine eigne tekstar – og ut mot samfunnet. Formelen synest å vere: svar, motsvar, svar – eller: notid – fortid – mogleg framtid og respons heller enn opposisjon.
Essaya til Gunnhild Øyehaug finn vi i Stol og ekstase, 2006, Miniatyrlesingar, 2017, og Hjartet i skalkeskjulet, 2022.
I essayet «I feel I am turning into Emily Brontë» frå Miniatyrlesingar gir Gunnhild Øyehaug att ei oppleving frå ei førelesing på litteraturvitskap, der ein medstudent ikkje hadde fått godkjent eit essay han hadde levert inn, og var heilt krakilsk. Førelesaren sa det ikkje hang saman, men studenten svarte rasande: Vi har jo lært at essayet skal vere springande! Når han får høyre at argumentasjonen er sviktande, slår han i bordet med: Men essayet skal jo vere utprøvande! Øyehaug fabulerer vidare i dette essayet om kor vidt det er slik at om ein oppfattar sjangerskildringane av essayet som reglar, så trur ein at ein kan skrive kva som helst og komme unna med det?
Som essayist er ikkje Øyehaug nokon «men du sa det jo»-skribent. Ho er i høgste grad sjølvstendig, har knekt koden på kva det inneber å vere springande og utprøvande, og samstundes stå til laud. I sine essay spring ho mellom litterære analysar og populærkulturen, mellom det høge og det låge, og ikkje minst: mellom sakleg progresjon og det heilt uventa. For eksempel kan ho midt i ei utlegning om kor vidt sjangrar er ei tvangstrøye eller representerer ein fridom, kome med eit utbrot: Åh, no kjem det ein stim spekkhoggarar inn Ørstafjorden! For så å vende tilbake til tankerekka, som om ingenting var skjedd. Så var det ein fridom.
Desse uoppdregne avbrota, saman med evna hennar til å gi oss tyngre tenking i analysar som ikkje går over hovuda våre, er kjenneteikn på ein essayist som er fagleg sterk, som har noko på hjartet, som er ein formidlar, som er ein aktivist innan å kunne sin sjanger for så å bryte med han, og det å vere ein hare som ingen veit kvar hoppar. Ved sin på same tid danna og uærbødige praksis er ho med på både å bevare essaysjangeren, og vitalisere han.
Dramatikken:
Filmen Kvinner i for store herreskjorterfrå 2015 er basert på romanen Vente, blinke, og manuset er skrive av Gunnhild Øyehaug og regissør Yngvild Sve Flikke. Øyehaug har vidare skrive eit teatermanus, Gunnhild, kona til Eirik Blodøks, 2023, som har ein slags trampoline i novellesamlinga Vonde blomar. Teaterstykket er kosteleg. Her møter vi ei 80 år gammal dame på ein sjukeheim, snart blir det klart at ho òg kan vere Gunnhild, altså kona til Eirik Blodøks, som støyter på Appolonia, ei segnomspunne kvinne frå 1850-talets Paris. Egil Skallagrimsson blandar seg inn, det gjer også Rottejomfruen frå Ibsens Lille Eyolf, og det heile blir temmeleg absurd. No er vi vande med at Øyehaugs univers kan vere absurde. Men det som slår ein i dramatikken – som i møte med dikta, novellene, romankunsten og essayistikken hennar – er at ho har stålkontroll på dei historiske og litterære referansane, og klarer samstundes å komponere verk der dei valde karakterane alltid står i eit relevant forhold til kvarandre. Rottejomfruen KAN faktisk oppfattast som ein skugge, ei gjentaking, av Gunnhild, kona til Eirik Blodøks. I tillegg er Øyehaug i dramatikken ein replikkunstnar av rang, ein solid dramaturg, og ei som kan sin Brecht og hans Verfremdungsteknikk, men som ladar også den på sin eigen måte. Brecht ville ikkje hatt det annleis.
Vi gratulerer Gunnhild Øyehaug med Amalie Skram-prisen 2025!