Ei anna lyspære

Når Brit Bildøen skriv, tenker ho litt teknisk byggfag – og så himmelen over.

Sjølv om pandemien for lengst er erklært over og mange i rein kvalmefornemming har lyst til å kaste Teams-, Zoom- og Skypemøter over bord, møtest Brit Bildøen og eg på Teams denne vårdagen. Ho i Oslo, eg i Bergen. Det fall seg slik. Er det noko som står igjen som ein fordel etter pandemien, er det jo nettopp at vi har ei slik løysing når noko anna ikkje går. Dessutan er det ein iskald dag, som elles ville invitert til at eg opna intervjuet slik: «Brit Bildøen kjem inn i kafeen i ei diger boblejakke. Ho tar av seg jakka, luer, skjerf og vottar, bles i hendene, seier ‘For ein kald vår vi har!’ Eg nikkar mens eg held hardt rundt den varme kaffikoppen, og når eg tar fram kulepennen vil ikkje kula gå rundt av berre frost.» Men no blei det ikkje slik. Vi lagde oss ein kaffi på kvart vårt kontor, i kvar vår by, var varme og gode, og såg kvarandre inn i skjermen mens vi prata. 

I tillegg til I dag er ho pensjonert frå si daglege stilling i Samlaget, men arbeider som forfattar, omsetjar, forlagskonsulent, og som rådgivar i ein 20%-stilling i Leser søker bok.

• Leser søker bok arbeider for å gjere tekstar meir tilgjengelege, for folk som les i motvind. Folk med demens, innvandrarar, dyslektikarar. Eg jobbar enten på kontoret mitt i Oslo, eller på Veiholmen på Nordvestlandet. Elles er eg i ein romaninnspurt no. Det ser ut til at det blir ei haustbok. I ein litt annan sjanger enn før, ein spenningsroman, om eit familieselskap som går bananas. Det er eit krim-element her, eit slags mord. 
• Eit slags mord? Finst det gradar av mord?
• Ja, vi får vente å sjå. 

Amalie Skrams litteratur er levande

Mord er ikkje det Brit Bildøen er kjent for å skrive om som forfattar, om ein ikkje ser på mellommenneskelege oppgjer som «eit slags mord». Det kan vere opprørande å lese litteraturen hennar, men liksom mildt skrekkeleg. Her er ikkje store faktar. Her er mjuke havari, og sjølvbevisste oppreisingar. Ulmande katastrofar og subtile sigrar. Og all fortvilinga og humoren imellom. Vitaliteten. Forfattarskapen hennar tel 17 bøker, i sjangrar som romanar, noveller, dikt, barnebøker, essays og sakprosa. I 2020 mottok ho Amalie Skram-prisen. Korleis kjentest det?

– Det var kjempemoro, det var ein pris eg hadde ønska meg lenge, må eg innrømme. Det var ei fin rekke med kvinnelege forfattarar bak meg der. Ærerikt at de ville legge meg til. 

Av ting eg skal legge til, er at tittelen på dette intervjuet er ein variasjon over av Bildøens romantittel Eit anna eple [Samlaget 1992], som er ein roman i korttekstforkleding. Eg tenker at «Ei anna lyspære» kan seie noko om Bildøens både forkledde (gradestokken seier ikkje alltid noko om temperaturen) og opplyste (her går vi til verks med mi, litterære lyskastar) forfattarskap. 

Sjølv har Brit Bildøen hatt eit langt, personleg forhold til Amalie Skram. Ho skreiv særoppgåve om Amalie Skrams Forrådt [Schubothes forlag, København 1892] på gymnaset. 

– Den gjorde inntrykk på eit ungpikesinn. Det gjorde òg «sinnsjukehusromanane». Dei minner om Tove Ditlevsens Ansiktene [Dansk Gyldendal 1968]; at ein får vere med hovudpersonen inn i galskapen. Hellemyrsfolket er noko av det beste som er skrive i Noreg, meiner eg. I essaysamlinga mi Litterær salong [Samlaget 2009] fekk den eit eige kapittel. Og sjøromanen Forrådt, altså, at den er skriven frå ei kvinne sitt perspektiv, på den tida, gir ei heilt anna forståing av både tida og sjølivet. I det heile: Skrams psykologiske portrett har hatt stor verknad. 

Bildøen reagerte kraftig då Amalie Skram ikkje kom med i Norsk litterær kanon som blei lansert under litteraturfestivalen på Lillehammer i 2007, utgitt på Cappelen Damm forlag 2008. [Men Skram er med i Den norske litterære kanon, Aschehoug 2009. Red. anm.].

– Hadde eg lese så feil, var det meg det var noko i vegen med? Eg begynte å lese Skram om igjen. Men nei, eg tok ikkje feil. Litteraturen til Skram er så levande, språket så friskt, sjølv om det er «gammaldags». Eg kan framleis ikkje forstå forbigåinga. 

Påverkar livsval

Brit Bildøen har mottatt ei rekke prisar, som Nynorsk Litteraturpris, Samlagsprisen og P2-lyttaranes romanpris. Ho har vore festspeldiktar både ved Dei nynorske festspela i Ørsta og Festspillene i Bergen. Etter vår Teams-samtale fekk ho den prestisjetunge Dobloug-prisen, for breidda i sitt forfattarskap. Ho er ikkje ein forfattar som held seg til ein nisje, som vi har nemnt. Ho arbeider òg som omsetjar, i første rekke frå engelsk.
Kva tenker ho sjølv om tendensen til å omsette stadig fleire skandinaviske bøker til norsk, der vi før i større grad klarte oss ved å lese på originalspråka? 

– Om det er gode omsettingar, les eg gjerne dei. Det er fint å få gode omsettingar, og eg trur ein kan miste ein del lesarar utan. Så får jo boka merksemd på ny, ved ei norsk lansering. Men av og til kan eg ikkje vente, og då les eg danske og svenske bøker på originalspråket. Som med Solvej Balle som i 2022 vant Nordisk råds litteraturpris med Om udregning af rumfang [Pelagraf 2020], den las eg på dansk. Eg las Ditlevsens Ansiktene også på dansk. Løpe ulv av Kerstin Ekman [Bonnier 2021] bestilte eg på svensk før han var komen ut. 

Du las han nærast før han var skriven?

– Ja, omtrent. Ulv er også eit stikkord i min komande roman. 

I begrunninga til juryen i Amalie Skram-prisen heiter det: «Bildøen skildrer mennesker som strever med å finne mening, som går inn og ut av forhold, som forsvinner og som kommer tilbake igjen. De etterlater spor de ikke selv vet om.» Kjenner du deg igjen i dette?

– Ja, det var jo fint. Særleg dette med forsvinning. Folk blir gjerne borte i min litteratur, i kortare eller lengre tid. Og dei set spor hos kvarandre. Slik vi alle opplever i liva våre; andre set spor i oss, skaper små rørsler. 

Slik ein forfattar kan sette spor i ein lesar?

– Ja. Og no er det veldig sjeldan eg høyrer om kva mine bøker gjer med folk, men når eg har fått høyre det, seier enkelte at det har påverka livsval dei har gjort. Det er jo sterkt. Eg fekk ganske mange tilbakemeldingar på Tre vegar til havet [Samlaget 2018], som handlar om adopsjon. Då fekk eg kontakt med fleire som hadde opplevd det same. 

Og då svarer du på tilbakemeldingane?

– Ja, det gjer eg. 

Bestemmer seg for tema

Med dine eigne ord, som det heiter på skulen, kva er ditt forfattarprosjekt? 

– Eg har vore forfattar i over 30 år, eg ser nok linjer i forfattarskapet i dag som eg ikkje har sett før. Som den tematisk tilbakevendande forsvinninga. Men eg skriv også etter metoden at eg bestemmer meg for noko å skrive om. I det siste har det handla om klima, miljø, natur. Det skal alltid vere med, har eg avgjort. Barnløyse har eg skrive om, i ulike variantar, å miste eit barn eller ikkje få eit. På Skrams tid var det mykje som var sjokkerande å skrive om, som ikkje er det i dag. Som ein del kvinneproblematikk. Dette var nok ein mangel heilt fram til for nokre år sidan, men det er blitt mykje betre no. 

Juryen skreiv også: «Som Amalie Skram vil Bildøen at leseren skal se andre mennesker, deres sårbarhet og deres kamp for dermed å forstå deres valg.» I kva for grad ønsker du at vi skal sjå det, og i kva for grad må det vere skjult?  

– Desse grepa mine er nok implisitte, innbakt i ei historie. Eg bruker mykje tid på å utvikle personar, bli kjent med dei, før eg skriv. Eg er opptatt av korleis folk taklar ting, katastrofar og lukke. Det siste kan vere vanskeleg nok. Folk taklar det forskjellig, og det har eg respekt for. I Sju dagar i august [Samlaget 2014] har personane kvar si sorg, som dei held på å gå sund av på kvar sin måte. 

Om arbeidsmetodane elles seier ho at det viktigaste ein forfattar gjer, er å stryke. Og å underspele. 

– Der har vi noko å lære av film, i dette «show, don’t tell». Eg er glad i å lage scener, som på film. Det er alltid mykje fjas som må strykast. Då er det godt å ha ein god redaktør, og andre gode lesarar. 

Du begynte karriera di som forfattar med ei diktsamling. Kvifor gjekk du mest over til romanar sidan?

– Det er vanskeleg å seie. Eg treivst godt i romanuniverset, oppdaga eg. Jobba meg fram der, inn i og ut av stoff. Der handlar det om å tenke langsiktig og langsamt. Men det kan vere ei utfordring å avslutte bøker, sidan eg er komen så inn i dei. Eg prøver å halde på dei i det lengste. 

Men du må sleppe taket til slutt?

– Ja. 

Kunne ein sjå for seg noko av Amalie Skrams materiale i diktform?

– Nei, den tanken verkar framand. Ho kan ha skrive dikt, sjølvsagt, men av det som ligg føre, trur eg det måtte få romanforma. Eg har elles oppdaga at eg har eit slags talent for rim og rytme, gjennom oppdraget frå regissør Svein Sturla Hungnes om å gjendikte Kristin Lavransdatter for musikalforma, i ei framsyning som blant anna er blitt spelt på Akershus festning. Med musikk av Julian Berntzen. Den gamle poeten i meg meldte seg. Det fall naturleg med rim. 

Kampen mot vindmøller, og andre kampar

Brit Bildøen har, som oss andre, nokre hang-ups som ikkje berre handlar om tematikk. Eg ser føre meg at på hennar ungpikerom fanst ikkje plakatar av pop-idol, men av Don Quixote, Cervantes’ idealistiske, men litt røyndomsfjerne, riddar med sin meir jordnære makker og væpnar Sancho Panza ved si side. 

Kva er det med deg og Don Quixote?

– Det er ein stor helt. Han er ofte latterleggjort, men om ein har lest begge delane av verket [utgitt 1605 og 1615], stiller det seg litt annleis. Han blir sett på som ein raring og galning, men han kjempar for det gode. I del to er det verda som blir gal og han som er normal. 

Adam Hiorths veg [Samlaget 2011] er ein slags pastisj over Don Quixote? Den handlar om miljøvernaren Jon Utskott som legg ut på sykkeltur i Noreg med dokumentarfilmskaparen Adam Hiorth på slep. Hiorth er først eit irritasjonsmoment, men blir kanskje etter kvart ein væpnar?

– Absolutt. Jon Utskott møter også seg sjølv i døra, og ambivalensen hans er gjenkjenneleg for fleire enn meg. Romanen handlar jo først og fremst om miljø. 

Kampen mot vindmøller er i dagens politiske bilde plutseleg heilt konkret, om vi tenker på det samiske opprøret mot Fosen-vindmøllene?

– Ja, så sanneleg!

Tvillingmotivet er òg tilbakevendande hos deg, tittelmessig særleg i Tvillingfeber [Samlaget 1998]. Kvifor er det forlokkande?

– Det handlar nok litt om å kunne gå inn i spørsmålet om val vi tar; kunne vi vore ein annan person? Kven kunne vi vore? Det førekjem eit tvillingmotiv i min nye roman òg, kanskje sirkelen er slutta? 

Trude Marstein gjekk i eit føredrag på Litteraturhuset i Oslo på 2000-talet, og i nokre essays, ut og sa at ho føretrekte å sjå på arkitekturen i bokverk framfor symbola. Eller kalle det arkitektur framfor symbolikk. Eg ser eit slektskap til deg her?

– Eg har lenge vore opptatt av arkitektur. Det ser ein jo i mellom anna Landfastlykke [Samlaget 2001], som handlar om brubygging og ingeniørkunst på fleire nivå, og i Alt som er [Samlaget 2004], med arkitekten og tømmervillaen. Eg må jo velje meg eit tema eg er interessert i. Eg er kanskje mest opptatt av kva arkitektar har sagt. Korleis dei omtalar byggverk og funksjonar. Slik rettar eg òg i skrivinga merksemda mot berebjelkane, mellomromma, utelatingane, lys og skugge. Eg tenker litt teknisk byggfag – og så himmelen over. Eg tenker på det å skrive som å gå inn i eit mørkt hus, og sjå kva som demrar. Så handlar det sjølvsagt om å kle det godt inn, slik at ein ikkje ser slutten, eller strukturen, med ein gong. Eg likar å la lesaren få lov til å føle seg litt klok. 

Tenksam protest

På skjermen står det at det er fem minutt igjen av det digitale møtet. 

Blir vi avbrotne no, Brit Bildøen? Må vi snakke veldig fort?

– Nei då, vi får vere her litt til. 

For min del er det greitt å snakke fort, det gjer eg likevel, og gjerne hulter til bulter, men Brit Bildøen er av ei meir tenksam støyping. Ho kan godt la det gå nokre sekundar før ho svarer på eit spørsmål, og så kjem svaret heilt utan eh… og øh… og «liksom», «ikkje sant» eller «kor var eg». Med tyngd og presisjon. Slik skal eg bli når eg blir stor. No veit eg ikkje om Bildøen òg kan bli oppfarande, men ho kan i alle fall bli kraftig irritert, som vi høyrde då ingen i kanon-komiteen på Lillehammer kom på at Amalie Skram kanskje kunne reknast til ei av våre viktigaste forfattarar. Som Amalie Skram har Bildøen heile tida hatt eit litt olmt blikk på skeivheita i korleis kvinner historisk sett har sloppe til og blitt rekna med i den mannsdominerte skjønnlitteraturen. Men så tel ho til ti, kan det sjå ut til, og svarar heller smart, med ei essaysamling om kvinnelege forfattarar: I Litterær salong [Samlaget 2009] skriv ho mellom anna om Gertrude Stein, Jean Rhys, Halldis Moren Vesaas, Doris Lessing og Amalie Skram. 

– Eg er utdanna bibliotekar, så eg har dette med å pushe litteratur i ryggmergen. Det å peike på andre forfattarar. Men også: Det irriterte meg at kvinnelege forfattarar er blitt lesne i mindre grad enn mannlege, dei er òg lesne annleis. Det gjenspeglar seg i prisar, kanon, stipendordningar. I staden for å bli sur og lei, ville eg løfte nokre av dei fram. Eg ville motbevise at kvinner skreiv om kvinneting. I kjølvatnet av den utgivinga fekk eg krangle med ein del mannlege forfattarar som meinte at kvinner absolutt ikkje var blitt behandla annleis av litteraturhistoria enn menn. Det var berre det at dei hadde skrive mindre. Vel, det har dei nok ikkje, men dei har hatt vanskelegare for å få komme gjennom i offentlegheita. 

Og der er det slutt på Teams’ offentlege rom.