Privilegert og kampviljug

Olaug Nilssen skriv høgt om lågt, og snakkar lågt om høgt. 

– Eg høyrde eit føredrag om brevvekslinga mellom Bjørnstjerne Bjørnson og Amalie Skram, det var inspirerande. Breva var enormt velskrivne. Dei to var nådelaust ærlege med kvarandre, dei gjekk langt inn i kjenslelivet til kvarandre og seg sjølve. Det var ei brevveksling mellom ein mann og ei kvinne som var ganske brutal, men som no er historiske dokument. 

Dette seier Olaug Nilssen, vinnar av Amalie Skram-prisen 2024. Sjølv har ho ikkje lese så altfor mykje Skram, og synest det er «litt skammeleg». 

–  Eg las jo Skram på vidaregåande, men eg er meir trygg på bildet eg har av Amalie Skram, dette at ho tok opp sosiale vilkår, at ho høyrde under naturalismen osv. Og så har eg jo mange år på å ta igjen lesinga. 

Ho syntest det var svært stas å ta imot Amalie Skram-prisen. 

–  Det var ein kjekk dag, sjølv om det silregna under «beblomstringen» ved statuen. Og sjølv om laget mitt tapte quizen. Laget bestod av foreldra mine, mannen og dei to yngste borna. 

Meir temperatur enn sak

Olaug Nilssen debuterte med Innestengt i udyr i 1998. Sidan har ho gitt ut ei rekke romanar, essaysamlingar, dramatikk og ei barnebok. Dei tre siste romanane, Tung tids tale (2017), Yt etter evne, få etter behov (2020) og Uønska åtferd (2023) omhandlar å leve med barn med funksjonshemming, med eit uttalt sjølvbiografisk bakteppe. Nilssen har sjølv ein son med autisme og psykisk utviklingshemming. For den første av desse bøkene mottok ho Brageprisen og Nynorsk litteraturpris, for den andre P2-lyttaranes romanpris. I 2021 fekk ho Fritt Ords pris. 

Juryen i Amalie Skram-selskapet skriv i si grunngjeving: «Olaug Nilssens forfatterskap er preget av temperatur, vilje, saklighet, nysgjerrighet og opposisjon.» Kjenner ho seg igjen i dette? 

-Tja, dette med saklegheit… Om vi snakkar om dei siste bøkene, herskar det nok meir temperatur enn sak. Opplysande er dei, ja. Men karakterane er ikkje så saklege. 

Ei anna utsegn frå juryen er: «Det usentimentale og det sannhetssøkende i Nilssens forfatterstemme er i kjernen Skramsk, det samme er den Vestlandske humoren som gjør at man holder det hele ut.». 

No er Amalie Skram kanskje ikkje kjent for å vere like humoristisk som deg, eller kva kjenneteiknar eigentleg den vestlandske humoren?

-Det er eit vanskeleg spørsmål. For austlendingar kan vi vere irriterande, trur eg. Tvitydige. Vestlendingen er ein underdog, ikkje eksibisjonistisk, ikkje sjølvhevdande. Som Finn Tokvam ytra i showet sitt på Ole Bull nyleg: «Det er noko ekkelt med folk som likar å stå på ei scene». Kan vestlandshumoren handle om ei spissheit òg? Agnes Ravatn er for eksempel temmeleg skarp i tonen. 

Nilssen seier det er enklare for henne å vere humoristisk ved ein tydeleg eg-utsegnsposisjon, som i essaya. Og apropos aust-vest-aksen har ho skrive eit essay med tittel «Kva er det eigentleg som er gale med hovudstaden?» der ho konkluderer med at hovudstaden er «EIT SANT HELVETE». Mellom anna fordi Oslo-folk let som telefonseljarar og brukar namnet ditt heile tida, dette joviale «Kva meiner du, Olaug, korleis går det, Olaug?» mens vestlendingen kjenner seg intimsoneovergripen og krympar seg. 

Men Olaug, kva er gale med dette, då?

– Nei, dette er jo sett på spissen. Eg likar meg godt i Oslo, eg. Som Einar Økland seier: «Der kan eg godt tenke meg å ha hytte». 

Før og etter, og vidare

Så var det vestlendingen og austlendingen som sat på Kafé Kippers på USF. Ingen rabbi i sikte. Vestlendingen sa: Kan vi gå ut og ta ein røyk? Ja, sa austlendingen, og var glad for denne forsøstringa trass i kulturelle forskjellar. I det minste er vi dei to siste menneska i Noreg som røyker. 

Vel inne igjen kan ein jo gå vidare på dette opposisjonelle sporet, sidan juryen har sagt at «Nilssen gjør det personlige politisk i sitt forfatterskap», nett som Skram. Røyking er knapt politikk lenger, sidan alle, òg røykarane, er blitt einige med Dagfinn Høybråten og alle hans islandshestar om at det knapt skal vere lov å røyke nokon stad; det er dermed ein snill og innordnande motkultur. Når Nilssen seier at det var meir temperatur enn saklegheit i dei to siste romanane, vitnar det om ein vilje til å seie noko. Men kva skal vi kalle bøkene? Amalie Skrams Professor Hieronimus og Paa St. Jørgen (begge 1895) fekk i ettertid merkelappen «sinnssykehusromanane». Kan vi kalle Olaug Nilssens siste romanar for «autismebøkene»?

– Ja, kanskje, eller pårørandebøkene, eller utviklingshemmings-bøkene. Eg har ikkje tenkt på det. Alle dei siste bøkene mine representerer noko anna. 

Snakkar vi om eit før og etter «autismebøkene»?

– Ja, det kjentest lenge som om det aldri kunne bli det same. Det verka heilt meiningslaust å gå tilbake til noko anna. Men eg kan det no, etter ei tid. Sonen min har budd heimanfrå i fire år, eg har distanse, plass til andre ting. Men eg var ikkje førebudd på at desse bøkene skulle vere så kontroversielle. Autisme er eit breitt diagnosespekter. Mange med autisme kan skrive, snakke, leve vanlege liv. Men ikkje alle. Eg oppdaga at mine historier ikkje var så populære for pårørande til dei meir velfungerande autistane. Enkelte angrep frå den kanten har vore vonde, som om dei meinte eg var ein dårleg forelder. Enkelte fortalde meg at å sende barnet sitt på spesialskule er feil – alle skal vere inkludert. Det blei sagt at det å gå på spesialskule er som å trene opp ein løve i eit sirkus. Ein blir påført skuld når barnet må flytte ut, som om eg skulle ha kasta barnet frå meg som ein vaskeklut. I Tung tids tale er jo dilemmaet at eg ønsker å beskytte sonen min, men for at behova hans skal kunne bli forstått, utleverer eg han også. Eg måtte peike på hans og mitt eige liv for å oppnå den ønska politiske og samfunnsmessige effekten. Eg ville skåne det sårbare individet, men samstundes be om hjelp. Eg visste heile tida at barnet mitt var meir sårbart enn eg, på alle vis. Det er for eksempel fælt å høyre, eller tenke, for barnet, at du er ein byrde. Kven har dei største rettigheitene? 

Nilssen hevdar at det finst for lite kunnskap hos politikarane om behova enkelte pårørande til autistar har, at dei ikkje alltid blir trudd, og at det er ein mangel på økonomiske ressursar. Kanskje heng det siste saman med mangel på kunnskap. 

– Eg fekk jo utvida kunnskap gjennom å skrive desse romanane. Og gjennom tilbakemeldingane. Nei, eg trur vi seier «pårørandebøker», konkluderer Olaug Nilssen. 

Mest motstand frå seg sjølv

Juryen hevdar òg at du har beina på jorda mens du strekk deg mot eit grenseland, kva tenker du om det?

-Beina på jorda har eg. Og grenselandet må kanskje vere etisk? Tidlegare eksperimenterte eg meir, litterært. Eg skreiv om låge ting. Det er kanskje den flåsete delen av forfattarskapen, men ikkje mindre oppriktig. 

Det låge kan også kallast skramsk? 

-Ja, kva er verd å skrive om? Det finst klasseforskjellar før og no. Eg er vand med å leve privilegert, eg får ikkje, som Skram, høyre: «Jeg skjønner ikke at din mann har tillatt deg å skrive dette». Ein annan underdog vi har, er Zeshan Shakar. I Tante Ulrikkes vei skriv han om ein type bondestudentar, som i Garborgs bok. Shakar skriv om kva vilkår ein møter i byen, som ein annan Daniel Braut. Og om korleis Daniel vel å skifte namn til Sørbrøt. Det handlar om å rydde plass til sitt perspektiv, til seg sjølv og til si stemme i offentlegheita. 

Kva førde deg til skrivinga?

-Eg likte for eksempel å skrive stil på skulen. Og eg fekk ros for dei. Eg følgde med på Barnetimebøkene. Då eg flytta til Bergen og begynte på universitetet, tok det ikkje lang tid før eg debuterte som forfattar. Etter det blei eg fleire gongar beden om å skrive bokmeldingar og andre avistekstar. Eg var berre ikkje førebudd på at Aftenposten sa nei til å publisere nynorsktekstar. Eg var altså 19 år då eg blei antatt som forfattar. I dag er det vanskelegare å komme gjennom. 

Du skriv altså av mangel på motstand?

-Ja, på ein måte. 

I kva sjanger trivst du best?

-Det må vere i skjønnlitteraturen. Å skrive dramatikk er noko anna, ein må tenke annleis om heilskap, dramaturgi, replikkføring. Men lærdommen frå dramatikken har eg òg kunna ta med meg inn i romanane. I skjønnlitteraturen har eg først og fremst fridom. Eg har mi eiga, uforstyrra stemme. 

Korleis er det å sjå verka sine på scenen, anten dei er skrivne av deg, som dramatikk, eller dramatiserte av andre?

-Det er inspirerande, men mest inspirerande synest eg det har vore å vere med på leseprøver og høyre korleis regissør og skodespelarar forstår og framfører replikkar. Det har vore utruleg lærerikt.

Du skriv òg sakprosa: Ein kan kanskje tenke utgivinga Kjøkenbenkrealisme (2012), der du intervjuar tre kvinner om tidsklemma, som skramsk?

-Kanskje, men eg stod midt i min eigen prosess med alvorlege utfordringar då. Det var kan hende urettferdig mot dei andre å ta med så mykje av mitt perspektiv, perspektivet med det utviklingshemma barnet. Den boka er ikkje allmenngyldig, trur eg. Det er ikkje slutt på tidsklemma, men no er eg eldre, i ein annan livsfase, og ser at denne tilnærminga ikkje er relevant for alle, seier Nilssen, som meiner at det mest «skramske» ho har skrive er Tung tids tale. 

Ein flisespikkande moralist

Om å studere litteraturvitskap seier ho at det beste var å lære å (verkeleg) lese, å diskutere, å sjå verdien av litteraturen via samtale. På Skrivekunstakademiet lærte ho kor lang tid det tar å skrive skjønnlitteratur. Og som medredaktør i tidsskriftet Kraftsentrum (2005–2008, saman med Gunnhild Øyehaug), der første nummeret hadde temaet «Drit i litteratur», kva lærte ho der?

-I Kraftsentrum kunne vi leike oss, markere oss, vise oss fram, vi leverte gode artiklar, vi hadde eit litterært program der vi sparka i alle retningar. Gunnhild stod på stødigare akademiske bein enn eg. Men dette rommet hadde vi òg fordi vi hadde god støtte i ryggen frå forlaget Damm.

Det er ikkje alltid ho har sparka i alle retningar, eller snarare: Ein veit aldri kor høna sparkar. I intervjuboka Nesten frelst av Sigvart Dagsland (2009) såg vi ei anna side av Olaug Nilssen: den konservative, eller som ho sjølv seier i eit essay: «ein flisespikkande moralist». Kort oppsummert handlar boka om at Sigvart Dagsland viser seg å vere ein slentrande, raus og udogmatisk kristen, mens Nilssen sit furten igjen og vil at han skal vere meir prinsippfast. Dagsland syntest for eksempel dette «personleg kristen» var noko tull. «Ka e de, då. Ka e det å verr upersonlig kristen, då?»

-Han ville ikkje bli sett på som ein «kristen artist», og det kan eg jo forstå. Men kunne han ikkje berre stå for trua si? Eg har sjølv gått i Ten Sing, og ståstaden hans rima ikkje for meg. For min del blei arbeidet med boka ei ytterlegare grubling over kva det kunne tyde å vere kristen. Kva kompass navigerer dei etter? Kristne folk oppfører seg ikkje likt. Abort og homofili: Kor lenge skal vi dra på desse diskusjonane? Om ikkje noko er allment sant utanfor deg sjølv, kvar er vi då? Og så dette med dei to utgangane: himmel og helvete, seier Nilssen og snakkar lågare og lågare, her i kafeen. 

No snakkar du lågare, Olaug. 

-Gjer eg? Ja, ja. I dag tenker eg på Jesus som eit førebilde utan å tru på at han skal stå opp igjen. Utan å gå i kyrkja. Å vedkjenne sine synder blir aldri feil, men kva skal det tene til? Kan eg ikkje heller be om unnskyldning til den eg måtte ha såra?

Vi begynte denne samtalen med breva mellom Amalie Skram og Bjørnstjerne Bjørnson, som Olaug Nilssen var så begeistra over. Kva med ho sjølv – skriv ho brev med andre forfattarar, eller litterære brev med vener?

-Eg har eviglange meldingstrådar med enkelte forfattarkollegaer. Det oppstår mykje interessant i desse trådane, og eg vil absolutt seie at eg har litterært utbytte av den typen samtalar, men det er på ingen måte velformulert som hos Bjørnson og Skram. Det blir mykje emojis frå mi side, må eg innrømme.

Ingvild Bræin